Mætti í rauða sófann í Forlaginu til að ræða um skáldsöguna Ókunnugt fólk, þemu hennar og baksögu.
ÓKUNNUGT FOLK FÆR FJÓRAR STJÖRNUR Í MORGUNBLAÐINU
Ókunnugt fólk fær fjórar stjörnur í Morgunblaðinu í þessum skarpa og skemmtilega dómi Marteins Knaran.
“Ókunnugt fólk er vönduð og ígrunduð frásögn sem spyr stórra spurninga í gegnum hversdagslegt líf venjulegs fólks í íslenskum samtíma. Hún fjallar um það hvernig er að vera manneskja með sinn eigin innri heim, hugsanir, langanir, væntingar og sársauka, en þurfa um leið að tilheyra öðrum.”
ÓKUNNUGT FÓLK KEMUR ÚT Í DAG
Í dag gefur Forlagið út mína þriðju bók, skáldsöguna Ókunnugt fólk. Sumar bækur rannsakar maður í þaula og skrifar ekki staf af fyrr en maður veit nokkurn veginn hvað maður er að gera. Aðrar bækur byrjar maður strax að skrifa með lítið annað í kollinum en stórar, óljósar hugmyndir í trausti þess að á meðan á skrifunum stendur muni maður læra nógu mikið til að verða einn daginn fær um að klára bókina. Ókunnugt fólk var þannig bók, bók sem ég þurfti að skrifa aftur og aftur og aftur í þeirri von að einn daginn yrði hún tilbúin til útgáfu. Sá dagur er í dag, en til að hann gæti komið þurfti ég að biðja um og þiggja hjálp frá ansi mörgum aðilum.
Takk, þið öll sem lásuð handritið fyrir mig á ýmsum stigum: Fríða Ísberg, Harpa Rún Kristjánsdóttir, María Elísabet Bragadóttir, Pedro Gunnlaugur Garcia, Rósa Ómarsdóttir, Sigurjón Bergþór Daðason.
Takk, Davíðshús, listamannaíbúð á vegum Akureyrarbæjar, þar sem fyrstu og síðustu kaflar fyrsta uppkasts þessarar bókar voru skrifaðir í tveimur lotum, veturinn 2021 og haustið 2022.
Takk, ReykjavíkurAkademían og Gröndalshús, þar sem ég hafði aðsetur á meðan ég vann í handritinu.
Takk, Sigríður Rögnvaldsdóttir, ritstjóri minn hjá Forlaginu, sem sendi mig fjórum sinnum heim með það sem ég hélt að væri handrit sem var tilbúið til útgáfu.
Takk, Hólmfríður Matthíasdóttir, útgáfustjóri Forlagsins, sem var alltaf til í að lesa aftur.
Takk, Emilía Ragnarsdóttir, fyrir þessa fallegu kápu og fyrir þolinmæðina.
Takk, Silja Aðalsteinsdóttir, fyrir prófarkalestur og uppörvunarorð.
Takk, samnemendur mínir í ritlistardeild Háskólans í Glasgow, sem sáu fyrstu drög þessa handrits fyrir löngu, löngu, löngu síðan.
Takk, samstarfsfólk mitt í Stofnun Árna Magnússonar og í Bóksölu stúdenta. Við íslenskir höfundar þurfum flestir að redda okkur einhvers konar hlutastarfi með skrifunum og ég tel mig heppinn að hafa fundið slíkt gigg með svona skemmtilegu og gefandi fólki.
Takk, mamma og Vala systir, sem studdu mig alla leið og gættu þess alltaf að spyrja ekki of mikið út í um hvað bókin væri.
Takk, Raggi frændi, sem las yfir nokkra kafla og miðlaði til mín reynslu sinni af hljómsveitarbrölti og svartmálmsbrasi.
Takk, Elín Björk, eiginkona mín, sem á svo ótrúlega mikið í þessari bók og hefur þurft að lifa með henni allt of lengi. Guð má vita hvenær eða hvort þessi bók hefði komið út án þín.
Vinnan við bókina var styrkt með greiðslum úr Launasjóði rithöfunda og með höfundastyrk frá Rithöfundasambandi Íslands.
Takk.
ÓKUNNUGT FÓLK KEMUR ÚT 17. SEPTEMBER
Skáldsagan Ókunnugt fólk, sem ég hef verið að vinna í meira og minna samfleytt síðustu fimm árin, er að koma út þann 17. september næstkomandi. Það er margt um það að segja, og verður það allt sagt þegar nær dregur. Hlakka til að deila henni með ykkur.
HÆTTAN VIÐ AÐ TALA UM BÆKUR
Það styttist í að ég fari að tala um bókina mína, sem eru alltaf mikil viðbrigði. Ég er mikill fylgjandi þess að það borgi sig ekki að tala um bækur á meðan maður er að skrifa þær. A.m.k. ekki skáldsögur. Það losar um orku sem er betur varið í skrifin sjálf. Oftast þegar einhver kemur til mín óðamála um bókina sem hann ætlar að skrifa einn daginn, og fer í kjölinn á öllum helstu persónunum og plottpunktunum, þá reyni ég hvað ég get að virka hvetjandi en innst inni veit ég að líklegast mun bókin aldrei líta dagsins ljós. Viðkomandi finnst of skemmtilegt að tala um hana.
Auðvitað er þessi regla ekki algild. Margir höfundar eiga í ötulu samstarfi og samtölum um verk sín á meðan á skrifunum stendur, og öll þurfum við að eiga nokkur örugg rými þar sem við getum fjasað um vandamálin sem steðja að textanum hverju sinni. Senurnar sem við rötum ekki út úr. Kaflana sem okkur tekst ekki að byrja á óþvingaðan máta. Best er þó að halda slíku í lágmarki, finnst mér. Skrifin mín virðast að einhverju leyti þrífast á þrýstingnum sem skapast í hausnum á mér við það að veita sögunni enga aðra útrás en beint á blaðsíðuna. Þannig mallar senan sem ég er að glíma við allan liðlangan daginn og þegar ég loksins finn mér tíma til að setjast niður með skrifblokk eða við lyklaborðið iða ég í skinninu yfir því að geta loksins tappað aðeins af þrýstingnum í höfðinu á mér.
Inni á milli er þó líka mikilvægt að taka sér góðan tíma á hverjum degi til að hugsa ekki neitt um skrifin. Leyfa þeim bara að bubbla á bakhellu undirmeðvitundarinnar á meðan maður vaskar upp, horfir á mynd, fer út að hlaupa eða raðar í búrskápinn. Kanadískur rithöfundur sem ég kynntist þegar ég var sjálfboðaliði á Iceland Writers Retreat 2014, John Vailant, talaði um þetta fyrirbæri sem vatnsbrunn. Að vatnið læki í brunninn hægt og rólega yfir daginn og nóttina, og svo dældi maður öllu úr honum þegar maður settist við skrifborðið á morgnana.
En núna er semsagt bókin farin í prent. Útáfudagur hefur ekki verið negldur niður enn en ætla má að hann verði einhvern tímann í lok september/byrjun október. Ég þarf því brátt að fara að láta af þessari leyndarhyggju sem ég hef tamið mér undanfarin ár og byrja að tala um bókina. Reyna að útskýra um hvað hún er, hvað ég var að pæla þegar ég fór af stað með hana á sínum tíma fyrir 100 árum, að mér finnst, og jafnvel (úff!) koma orðum að þemum hennar.
Ég fékk reyndar smá æfingu um daginn þegar ég tók að mér höfundaheimsókn á Nordkurs og fyrir Alþjóðlega sumarskólann, og fengu nemendurnir þar fyrstir að bera kápu bókarinnar augum. Ég las fyrir þau stutta senu úr bókinni sem Larissa Kyzer þýddi og hafði íslenska textann á skjánum á bak við mig til að þau gætu spreitt sig við hann samhliða lestrinum, enda eru þau hingað komin til að læra tungumálið. Var lestrinum ágætlega tekið og voru þau með ýmsar forvitnilegar spurningar um starf rithöfunda. Ein af þeim var ein af þessum skelfilegu, galopnu spurningum sem eiga það til að afvopna mann alveg: Hvaða merkingu hefur það að skrifa fyrir þig? Ég umlaði eitthvað en tókst þó á endanum að setja þá merkingu í tvö hólf:
Annarsvegar er það ánægjan af því að setjast niður til að leika sér einn úti í horni, alveg eins og maður gerði í æsku sem einrænn krakki sem vildi helst af öllu bara fá að vera í friði. Fara af stað með hugmynd án þess að hafa endilega skýra sýn á hvert hún ætlar. Henda umhugsunarlaust inn allskonar klisjum og stælum í trausti þess að þú munir veiða þær flestar út aftur þegar fram líða stundir og bókin hefur tekið á sig skýrari mynd. (Flestar, ekki allar. Sumar klisjur geta verið bæði skemmtilegar og gagnlegar.)
Hitt hólfið er eitthvað sem ég á erfiðara með að útskýra: Fyrir mér eru skrifin leið til þess að gefa sér óhemju langan tíma til að rýna á eitthvað ákveðið. Eitthvað fyrirbæri eða vandamál sem þú hreinlega skilur ekki, sama hvernig þú reynir. Eitthvað sem truflar þig dags daglega án þess að þér takist að koma því í orð.
Flannery O‘Connor talaði um þetta. Hún sagði eitthvað á þá leið að það að skrifa sögur væri í eðli sínu leið til að spyrja spurninga, og að eina leiðin til að skilja svarið væri að lesa söguna.
Þrátt fyrir að hafa tekið mér fimm ár plús í að skrifa þessa skáldsögu þá finnst mér ég ekki ennþá vera farinn að skilja svarið sem hún hefur að geyma. Mér finnst ég hins vegar loksins vera að komast nálægt því að skilja spurninguna.
KVIKUR FNYKUR
Í vikunni sem leið reis upp dálítil umræða um lykt. Bandarískan ritlistarfnyk, það er að segja. Eiríkur Örn Norðdahl varpaði þessu skemmtilega nýyrði (sem sumir mislásu víst sem ristilsfnyk) fram á Fjallabaksleið sinni og miðað við viðbrögðin þá hafa fleiri fundið þessa angan í loftinu undanfarin ár. Einkennin eru þó á alla vegu. Þau virðast snúa að málfari eða stílbrögðum höfunda sem hafa hlotið þjálfun í að meitla texta sinn þar til hver setning inniheldur engan óþarfa; bækur þar sem persónurnar sjálfar virðast forðast það að æsa sig eða segja eitthvað sem gæti sett senuna á hliðina. Í þessum bókum er víst lítið um atviksorð og annað óþarfa flúr og pjátur sem höfundum er gjarnt að skilja eftir sig þegar þeir fara á flug – ef ég skil þetta rétt. Í grunninn virðist þó hér vera um heldur óljós blæbrigði að ræða, frekar en sjúkdómseinkenni sem hægt er að greina. Tilfinningu fyrir því að hvöss horn sköpunarkraftsins hafi verið slípuð niður og fægð það til lítið er eftir nema glansandi flötur.
Umræðan sem spratt upp úr þessum vangaveltum EÖN um angan og áferð fór þó fljótt að snúast upp í ansi kunnuglegar réttlætingar fyrir ritlist sem gjaldgengu háskólanámi. Kannski ekki að furða þar sem fólk sem sótt hefur slíkt nám (allavega af minni kynslóð) er alvant því að þurfa að svara spurningunni: „En er yfir höfuð hægt að kenna þetta?“ Sjálfur stökk ég að minnsta kosti umsvifalaust til varna og benti t.d. á hvernig ritlistarnám getur tengt og sameinað skrifandi fólk úr ólíkum áttum, og þá sérstaklega fólk sem á kannski ekki í neina höfunda að sækja í nærumhverfi sínu. Líka hvernig eitt það mikilvægasta sem ritlistarnámið kennir þér sé færni í að vega og meta gagnrýni og slá út af borðinu allt sem er ekki til gagns. Aðfinnslur og athugasemdir sem þjóna ekki textanum heldur egói gagnrýnandans og viðhorfi hans til þess hvað teljist til góðra bókmennta og hvað ekki. Þegar maður situr reglulega til borðs með öðrum ungum höfundum og skiptist á að rýna í verk hvors annars þá lærir maður fljótt að þekkja þá sem sjá hvað þú ert að reyna að gera og vilja hjálpa frá þeim sem vilja bara fara eftir settum reglum eða, verst af öllu, finnst þeir þurfa að segja eitthvað gáfulegt af því allir aðrir eru búnir að tala. (Maður lærir líka að vera ekki að eyða orku eða ergelsi í þessar týpur, og um fram allt að taka ekki neitt af þessu persónulega.)
Eftir að hafa setið aðeins með þessi fyrstu varnarviðbrögð fór ég þó að velta því betur fyrir mér hvað það væri í raun og veru sem ylli þessum ímugust sem sumir virðast upplifa þegar þeir lesa texta sem (mögulega) á uppruna sinn hjá höfundi sem farið hefur í gegnum ritlistarnám innan akademískrar stofnunar, frekar en kannski að skapa sig sjálfur einn úti í horni þar til hann sprettur fullmótaður fram á ritvöllinn. Mig grunar nefnilega að það sé ekki verið að fordæma ritlist sem fag, hvað þá ritstjórnina sjálfa. Hér sé frekar um að ræða mótþróa við ákveðna aðferðafræði sem lengi hefur verið til staðar í til dæmis Bandarískum bókmenntum en er tiltölulega nýlega sprottin fram hérlendis, og hefur hugsanlega vaxið samhliða því að ritlist hóf göngu sína sem námsbraut við Háskóla Íslands. Svo virðist sem sumir óttist að með því að sækja nám í ritlist og vinna síðan náið með ýmsum yfirlesurum og ritstjórum muni skrifin sjálf, þetta dásamlega og uggvænlega ferli þar sem höfundur hendir öllu og eldhúsvaskinum inn í handritið, prófar sig áfram og æðir þvers og kruss um textann í leit að viðnámi, vera færð inn í faglega verkferla og vera látin sæta lögmálum verkefnastjórnunar. Að þannig muni eiga sér stað einhvers konar iðnvæðing íslenskra bókmennta, þar sem höfundar leggja verk sín á eitt og sama færibandið og sendi þau af stað í gegnum maskínu sem á hinum endanum spýtir út úr vörum sem auðvelt er að markaðssetja.
Þrátt fyrir að vera mikill talsmaður ritlistarnáms og góðar, faglegrar (en þó umfram allt passasamrar) ritstjórnar, þá skil ég mæta vel þessar áhyggjur. Það er ákveðinn hráleiki sem einkennir íslenskrar bækur. Viss svona ég-bjó-þetta-til- án-þess-að-biðja-neinn-leyfis stemmning sem ég vil alls ekki að glatist. Suma daga finnst mér íslenskar bókmenntar eiginlega vera hálfgerð DIY-sena. Þær eigi meira skylt við jaðartónlistarsenur á borð við black metal eða sýrudjass, sem eru drifnar áfram af blússandi ástríðu og sköpunarkrafti fyrir engan pening. Hér á skerinu gerast hlutirnir hratt og launalaust. Rithöfundar þurfa flestir að finna sér eitthvað að gera samhliða skrifum. Jafnvel á góðu árunum þegar þeim hlotnast kannski 3-6 mánuðir af ritlaunum (langflest okkar sem höfum hlotið ritlaun tilheyra þeim flokki) þá verður samt eitthvað að taka við að launatímabilinu loknu. Nema fólk kjósi heldur að reyna að smyrja úthlutuninni á alla tólf mánuði ársins og fylli síðan upp í gloppurnar í launaseðlinum með ýmiskonar hlutastörfum og íhlaupagiggum. Sjálfur er ég að hripa þessi orð niður í matarpásu í vinnunni minni, þar sem ég stend vaktina eftir hádegi alla virka daga eftir að hafa eytt morgninum við skrifborðið að merja út úr mér skáldskap.
Þessi stöðuga skipting á milli launaðrar og ólaunaðrar vinnu getur verið óttaleg þeysireið. Ætli höfundur sér að gera sig frambærilegan fyrir næstu úthlutun úr launasjóðinum þá er líka eins gott að hann láti ekki líða of langt á milli bóka. Þá á hann á hættu að detta út af sakramentinu í einhver ár og sitja uppi með hálft handrit og engan tíma til að klára það. Íslenskir höfundar geta auk þess verið ansi hreint kvikir og virðast óhræddir við að hoppa fram og til baka á milli útgefenda við minnsta tilefni. Oftar en ekki, grunar mig, liggur að baki slíkum tilfæringum ágreiningur um hvort bókin sem þeir eru með í smíðum sé tilbúin til útgáfu eða ekki; hvort sem höfundi þykir útgefandinn vera að storka fagurfræðilegum sjónarmiðum verksins með því að fara fram á frekari endurskrif, eða hann er bara kominn með nóg af bókinni og langar að koma henni út og snúa sér að þeirri næstu í röðinni.
Hverjar sem ástæðurnar eru þá tel ég mig geta sagt með nokkurri vissu að bækur á Íslandi eyði almennt mun skemmri tíma í handriti en annars staðar. Það er ekki óalgengt að enn sé verið að dútla í próförk sem ætluð er til útgáfu um jólin þótt vel sé liðið á ágúst, og jafnvel alveg fram í september í sumum tilvikum. Kapphlaupið um að koma bókinni út fyrir þessi jól en ekki næstu er eitthvað ég hef séð höfunda fórna ýmsu fyrir: samböndum, fjárhagslegu öryggi (því litla sem við höfum) og jafnvel viðmiðum sínum hvað varðar frágang og úrvinnslu. Þegar maður er að vinna sig í gegnum jólabókaflóðsbunkann í janúar stendur maður sig síðan oftar en ekki að því að hugsa: „Æ, ef þessi hefði bara fengið aðeins meiri tíma…“
En samt. Tíminn læknar ekki öll sár. Þótt þessi þeysireið taki stundum á þá leiðir hún líka af sér ýmiskonar ávexti sem ég vil alls ekki missa úr íslensku bókmenntaflórunni. Þökk sé þessu óðagoti okkar sleppur oft ýmislegt í gegn sem væri fljótt barið út úr bókum annars staðar. Duttlungar, leikgleði, tilraunir, raus, langlokur, endurtekningar, hálfkák, pælingar, naflaskoðanir, útúrsnúningar. Blæbrigði og áferð sem einhverjir myndu kannski telja til vankanta sem betra væri að slípa niður áður en almenningi er hleypt í verkið. Persónulega finnst mér þó oft skemmtilegt að geta komið auga á fingraför listamannsins í leirnum, frekar en að standa bara frammi fyrir gljáfægðri kúlu.
LEIKIR
Það var einhvern tímann í kringum 2010 sem ég lét húðflúra línuna a rose is a rose is a rose is a rose í hring í kringum vinstri olnbogann á mér. Ég hafði þá gengið með flúrið í maganum síðan ég kynntist fyrst skrifum Gertrude Stein í náminu í University of East-Anglia nokkum árum áður, þegar ég skrifaði alveg sérlega misheppnaða ritgerð um bók hennar Tender Buttons. Ég hafði sótt einn ritlistaráfanga á meðan ég var í náminu í UEA en hafði því miður ekki kjark til að skrá mig í ritlistardeildina sjálfa. Í staðinn valdi ég enskar og amerískar bókmenntir, undir því yfirskyni að ég væri ekki nógu vel lesinn enn til að geta skrifað. Ég fékk samt mikið út úr þessum staka ritlistaráfanga og fann að skrifin lágu fyrir mér, þótt ennþá skrifaði ég eingöngu á ensku, of spéhræddur til að bera mig á íslenskri tungu, enda var sífellt verið að skamma mig þar fyrir óvandað mál. Það var ekki fyrr en vandræðalega löngu seinna sem ég hætti loksins þessum feluleik og fór að fást við skáldskap á móðurmáli mínu.
Eftir að ég lauk náminu í UEA hafði ég augastað á ýmsum erlendum ritlistardeildum, og man að ég lá til dæmis lengi yfir heimasíðu háskólans í Vancouver, en ég var mikill Douglas Coupland aðdáandi á þessum árum. Ég hafði mig þó aldrei í að finna út úr umsóknareyðublöðunum, það er að segja þar til þáverandi kærastan mín tilkynnti mér að hún hygðist læra dýrahjúkrun í Skotlandi. Ég ákvað að ég gæti allt eins komið með, gúglaði ritlistardeildir í grenndinni og endaði þannig í Háskólanum í Glasgow.
Blessunarlega átti ég eina-tvær sögur sem ég hafði soðið saman á mögru árunum síðan ég kláraði námið í UEA og gat látið þær fylgja umsókninni. Mig grunar þó að himinháu skólagjöldin sem nemendur utan Evrópusambandsins þurftu að greiða hafi líklega haft meira að segja, en alþjóðlegir nemendur eru, að mér skilst, ein helsta tekjulind breskra háskóla. Í öllu falli komst ég inn, og eftir að ég fékk svarbréfið beið ég ekki boðanna og fór niður á tattoo-stofuna Kingdom Within á Skólavörðustíg þar sem Jón Þór flúraði línur Gertrude Stein á mig. Flúrið var þannig, eftir á að hyggja, einhvers konar yfirlýsing, fyrir sjálfan mig sem aðra, um að ég ætlaði mér að gerast rithöfundur.
Þessa dagana er ég að lesa nýja ævisögu Gertrude Stein, eftir Francescu Wade, og finnst ég vera að kynnast bæði henni og Alice B. Toklas alveg upp á nýtt. Bókin fer djúpt inn í persónuleg rými þeirra en er að mestu laus við hetjudýrkun og snillingsblæti. Gertrude Stein birtist okkur sem temmilega erfið týpa með stórt egó. Sjarmatröll sem, þökk sé arfi foreldra sinna og glöggum fjárfestingum eldri bróður síns, gat sest að í París og elst við listina með þjón og kokk. Hún naut einnig óbilandi trúar Alice B. Toklas, sem (ásamt heimilishjálpinni) sá um allan rekstur heimilisins aðRue de Fleurusnúmer 27 og sló upp varnarmúr í kringum Gertrude Stein svo hún gæti sofið til hádegis og unnið fram á nótt að skrifum sínum og þannig þróað nýja tegund bókmennta. Þetta framlag Alice B. Toklas til bókmenntaflóru tuttugustu aldarinnar er eitthvað sem ævisagan dvelur sérstaklega við, sem og þrotlaus vinna Toklas við að tryggja arfleifð Gertrude Stein öruggan sess í bókmenntasögunni eftir fráfall hennar.
Við lestur ævisögunnar fór ég að velta því fyrir mér hvað það væri sem hefði heillað mig svo mjög við skrif Gertrude Stein á sínum tíma. Það var einkennilegt til þess að hugsa að á tvítugsárum mínum, þegar ég las varla konur (vandræðaleg slagsíða sem ég áttaði mig ekki á fyrr en nokkrum árum síðar), hefði ég fundið mig knúinn til að húðflúra skrif einnar frægust lesbíu bókmenntasögunnar (þótt Gertrude Stein hefði líklega seint titlað sig svoleiðis) á handlegginn á mér. Í mínum eigin skrifum hef ég aldrei sérlega reynt að leika eftir stílbrigði Gertrude Stein, enda er hún einn af þessum höfundum sem ekki er hægt að herma eftir af því að þú “hljómar bara heimskulega”, eins og ég heyrði eitt sinn sagt um Borges. Í eina skiptið sem ég spreytti mig við The Making of Americans botnaði ég hvorki upp né niður í einu né neinu og gafst upp eftir einhverjar tuttugu blaðsíður, þótt ég hafi svosem hámað í mig Sjálfsævisögu Alice B. Toklas, einu eiginlegu metsölubók Gertrude Stein, þar sem hún name-droppar meira en jafnvel Joan Didion.
Ég held að það sem dró mig svo mikið að skrifum Gertrude Stein sé það sama og heillaði mig við bækur Georges Perec, sem mig rámar að ég hafi á einum tímapunkti daðrað við að skreyta mig með líka. Í hans tilviki var það höfundamyndin af honum með köttinn sinn, Duchat, sem ég sá fyrir mér á öxlinni á mér en lét blessunarlega aldrei verða af. (Því má við bæta að allir kettirnir sem Perec átti um ævina hétu Duchat, og leit hann á þá alla sem einn og sama köttinn.) Báðir þessir höfundar voru á einn eða annan hátt heillastjörnur fyrir ungan mann sem vissi að hann langaði að skrifa en vissi jafnframt að hann hefði ekkert að segja. Höfundar sem fundu sér aðrar leiðir inn í gjörninginn sem það er að skrifa en að segja sögu. Í tilfelli Perecs í gegnum leiki og sjálfskapað regluverk, og í tilfelli Getrude Stein í heilagleika þeirrar stundar þar sem þú situr við skrifborðið og lætur höndina leiða þig áfram.
Auðvitað var listsköpun beggja þessara höfunda mun flóknari en svo. Þótt Stein hafi til að byrja með stundað sjálfvirk skrif og jafnvel tekið þátt í rannsókn á slíkum skrifum á meðan hún lagði stund á sálfræði við Harvard háskóla, áður en hún stakk af til Parísar, þá harðneitaði hún því á seinni árum að það væri neitt ómeðvitað við skrif hennar, heldur spryttu þau fram úr djúpri einbeitningu þar sem hvert orð væri þaulrýnt, vegið og metið áður en því væri hagrætt á sínum útvalda stað innan setningarinnar. Að sama skapi var ætíð eitthvað meira í gangi á bak við orðaleiki og upptalningar Perecs, sem virðast mér í dag vera tilraunir til að fanga og varðveita eitthvað sem ekki er hægt að geyma á neinn annan máta en í texta, sbr. þegar hann tyllti sér á kaffihúsi á götuhorni í París og reyndi að fanga allt sem gerðist þar þrjá morgna í röð. (Tentative d’épuisement d’un lieu parisien – „An attempt at exhausting a place in Paris“ í þýðingu Marc Lowenthal. Ég les því miður ekki frönsku nægilega vel til að geta lesið Perec á frummálinu en á mér þann draum að gera það einn daginn.)
Sagt hefur verið að með brottnámi bókstafsins e í skáldsögu hans La Disparition, („A Void“ í þýðingu David Bellos, sem einnig notast ekki við nein e) hafi Perec ætlað sér að fjarlægja sjálfan sig, enda inniheldur nafnið Georges Perec heil fjögur e. Aðrir hafa lagt til að í þessu hvarfi eins mikilvægasta sérhljóða franskrar tungu sé hægt að lesa upplifun almennra borgara undir stjórn nasista, þar sem verið var að eyða eða fjarlægja eitthvað úr borgarsamfélaginu (gyðinga og aðra “óæskilega” þjóðfélagshópa, sögu þeirra, ímynd og umhverfi) án þess að neinn gæfi því gaum.
Allt eru þetta þó getgátur, því Perec, sem missti báða foreldra sína áður en hann varð fimm ára, föður sinn á vígvellinum og móður sína í útrýmingarbúðum nasista, er ekki mikið fyrir að stöðva leikinn. Undantekningin er mögulega áttundi kafli W ou le souvenir d’enfance („W, or the Memory of Childhood“ í þýðingu David Bellos), þar sem, textinn skiptist annars vegar í endurminningar Perecs úr æsku, spunnar út frá þeim örfáu ljósmyndum sem hann á af foreldrum sínum, og hinsvegar neðanmálsgreinum við textann þar sem hann gengst við því að hafa skáldað allar þessar minningar því að hann sé í raun ekki með neitt í höndunum. Hann eigi engar raunverulegar minningar um foreldra sína og verði því að láta sér nægja að skrifa til að fylla upp í eyðuna sem fráhvarf þeirra skildi eftir sig. (Tilvitnun úr þeim sama kafla prýðir einmitt opnunarsíðu skáldsögunnar Stol, minni eigin tilraun til að takast á við eyðuna sem fráhvarf föður míns skildi eftir sig.) Bókin er tvískipt: annarsvegar er þar að finna fleiri minningarglefsur úr æsku Perec, og hinsvegar er þar sögð sagan um eyjuna W, þar sem allt samfélagið miðast við keppnisreglur Ólimpíuleikanna; útópía sem verður sífellt gróteskari og ómannúðlegri eftir því sem íþróttafólkið þarf að fylgja flóknari leikreglum og heyja stanslausar keppnir til tryggja stöðu sína í þjóðfélaginu.
Öllum leik fylgir einhver alvara.
*
Bókin mín er núna nokkurn veginn komin í dósina fyrir haustið. Svona snemma? spyrja sumir, en það fer eftir því hvorum megin við hvaða jól þú telur þig vera. Ég hef legið í þessari skáldsögu síðustu fjögur árin eða svo, meira eða minna, og hefur hún hangið inni í ritlaunaumsóknunum mínum mun lengur en það. Mig grunar að ég hafi fengið ritlaunin í ár, þau fyrstu í svolítinn tíma, einmitt út af því að ég gat loksins tekið hana út úr nýjustu umsókninni. (Þótt maður viti svosem aldrei hvað ritlaunanefndin er í raun og veru að hugsa þá þreytist maður seint á að gera þeim upp pælingar.)
Akkúrat núna er ég því staðsettur í því einkennilega limbói sem kallað er „að byrja á einhverju nýju“. Reyndar er það sem um ræðir ekkert nýtt, heldur hugmynd sem spratt upp fyrir nokkrum árum þegar ég hafði engan tíma fyrir hana, og lét mér því nægja að hripa hana niður á blað einhvers staðar þar sem ég gat verið viss um að ramba á hana aftur. Það er í raun og veru það sem það þýðir að byrja á einhverju nýju; að pára eitthvað á blað svo maður gleymi því ekki og eigi til góða þegar fjárhagur, fjölskyldulíf, andleg og líkamleg heilsa raðast loksins saman á þann máta að maður geti helgað sig einu verki í nokkrar vikur, mánuði eða ár í senn. Stephen King notast víst ekki við neinar glósubækur því hann treystir á það að ef hugmyndin sé nógu góð muni hún ekki láta hann í friði þar til hann kemur henni á blað í heilu lagi. Gott fyrir Stebba, segi ég.
Nú er allavega tíminn loksins runninn upp fyrir þessa tilteknu hugmynd og komið að því að færa hana í einhverskonar form, en eins og svo oft áður langar mig mest að hella mér í eitthvað allt annað. Finna út úr bókhaldinu eða dútla í heimasíðunni minni. Kannski væri þá betra að finna sér góðan orðaleik til að koma sér af stað? Ekkert jafn drastískt og að sleppa heilum sérhljóða, en kannski bara sjá hvað maður kemst langt án þess að nota kommur, eða eitthvað? Það væri nú í anda átrúnaðargoðanna minna tveggja beggja. Sem er huggulega Gertrude Stein-leg setning til að enda á.
STILLANSAR OG HLUTASTÖRF OG ÓVANDAÐ MÁL
Ég fékk nýjan yfirlestur á handritið mitt um daginn, líklega minn síðasta fyrir utan lokayfirferðina frá ritstjóranum mínum hjá Forlaginu.
Það var margt merkilegt sem kom upp í þessum lestri, og eiginlega allt saman í fyrsta hluta bókarinnar. Sá hluti hafði þá legið ósnertur í ansi langan tíma, á meðan ég reyndi að þræða leiðina í átt að endinum og láta allt saman ganga upp og allar persónur haga sér temmilega eðlilega (þó ekki of). Ég hafði hingað til talið fyrsta hlutann því sem næst settan í stein. Hann var undirstaðan sem öllu hinu bákninu var tyllt ofan á. Hann er svo sem ennþá sú undirstaða, en það var merkilegt að sjá og rifja upp hve lengi ég vafraði villuráfandi um landslag bókarinnar á meðan ég var að skrifa fyrstu 100 blaðsíðurnar eða svo. Prófaði eitt og annað, fór í ýmsar áttir, og stakk niður hinum og þessum persónum sem sumar tóku við sér og gerðu eitthvað, aðrar ekki.
Á meðan ég stóð í þessum fyrstu skrifum, fyrir svo löngu síðan, var ég nefnilega í raun enn að reyna að komast að því um hvað bókin væri, hvert sagan ætlaði sér og hverjar persónurnar voru. Þetta var þannig bók, að minnsta kosti svona fyrst um sinn. Svona bók sem þú ferð af stað með áður en þú ert fyllilega búinn að átta þig á því hvað þú ert að reyna að gera. Kannski byrja flestar bækur svoleiðis, en núna veit ég allavegana um hvað bókin er, og það er gott. Það kom því þeim mun meira á óvart þegar mér var bent á allt óþarfa brakið og dótið sem ég hafði mátað og prófað á sínum tíma í leit að svörum. Allt of mikið af því lá bara ennþá þarna. Ég var eins og húsasmiður sem hefur slórað svo lengi við verkið að það er líkt og stillansinn sé orðinn partur af húsinu, ekki bara stoðgrind sem þarf á endanum að rífa. Það var semsagt kominn tími á ærlega tiltekt, sem er það sem ég hef verið að brasa við undanfarinn mánuð.
Hverju sem því líður þá er ég núna búinn að undirrita útgáfusamning við Forlagið fyrir bókina, og mun hún koma út í haust. Þetta verður mín fyrsta jólabók. Ákveðið spennufall þar, jafnvel þótt ég hafi auðvitað verið að vinna með ritstjóranum mínum í einhver ár með einmitt þetta markmið í huga. Blessunarlega hafa þau hjá Forlaginu alltaf verið til í að lesa aftur, sem er allt annað en sjálfsagt í svona löngu ferli.
Ég er reyndar líka með smásögu í nýjasta hefti Tímarits Máls og menningar, sögu í lengri kantinum sem heitir Íslendingar. Í fullum trúnaði þá er hún unnin upp úr skrifum sem féllu til við ritun nýju bókarinnar. Hugmynd sem mér fannst ég þurfa að kafa ofan í en sá á endanum að þjónaði ekki frásögninni sem heild, eða átti ekki endilega heima í henni. Ég er glaður að TMM hafi skotið skjólhúsi yfir þau skrif.
TIl viðbótar á ég líka stutta sögu í væntanlegu þrjátíu ára afmælishefti ritlistardeildar Glasgow háskóla, þar sem ég sótti mér námslánaskuld fyrir lífstíð á árunum 2011-2013. Afmælinu verður fagnað með pompi og pragt um mánaðarmótin, en því miður verð ég fjarri góðu gamni. Gaman samt að fá að vera með í útgáfunni, ekki síst þökk sé ötulu starfi ofurtöffarans Larissu Kyzer, sem þýddi skrifin sem um ræðir fyrir mig í snatri.
Já, og svo fékk ég listamannalaun. Sex mánuði. Það eru fyrstu ritlaunin mín í nokkur ár. Til að nýta þau sem best er ég búinn að færa mig úr kytrunni minni í Þjóðarbókhlöðunni og aftur í Gröndalshús í Grjótaþorpinu, og sit þar nú alla virka morgna við skrifin til hádegis, áður en ég stekk á vakt í Bóksölu stúdenta. Ég ímynda mér að margir geti ekki hugsað sér slíkt fyrirkomulag, að þurfa sífellt að hlaupa frá handritinu rétt þegar maður er kominn á flug, en fyrir mig hefur það hentað ágætlega. Það er alltaf eitthvað eftir í tankinum til næsta dags. Tímapressan rekur mig að skrifborðinu strax í bítið og ég veit um leið hvar ég skildi við allt þegar ég neyddist til að loka skjalinu daginn áður til að verða ekki of seinn í vinnuna. Þar að auki er ég búinn að gulltryggja mér amk 4 tíma á dag þar sem ég er ekkert að hugsa neitt um skrifin, á meðan ég brugga latte og eltist við bækur í hillunum í Bóksölunni.
Ég hef nefnilega mikla trú á mikilvægi þess að gefa sér tíma á degi hverjum til að hugsa ekkert um að skrifa. Að leyfa því sem þú ert nýbúinn að festa á blað að krauma á bakhellu undirmeðvitundarinnar. Að sama skapi gerir þetta fyrirkomulag mér kleift að vera í hálfu starfi sem höfundur í tólf mánuði ársins, frekar en að vera í heilu starfi í sex, auk þess sem viðvarandi afkomukvíðinn sem hefur yfirleitt einkennt launatímabil mín hjá sjóðnum liggur í dvala á meðan ég hef hlutastarf sem léttir á öllum þeim gjöldum sem fylgja því að greiða sjálfum sér laun og að standa báðum megin við borðið þegar kemur að lífeyrissjóðs- og séreignargreiðslum.
Í grunninn er ég samt bara ekki allnighter gæi. Ég hef aldrei verið góður í því að vinna í einhverri svaka törn á síðustu stundu og öfundaði oft vini mína í háskólanáminu úti sem voru færir um það, eyddu jafnvel heilum sólarhingi í ritverinu daginn fyrir skiladag og héldu sér gangandi með því að kíkja inn á klósett og fá sér nös. Yfirleitt fengu þessir félagar mínir jafnvel betri einkunnir en ég fyrir verkefnin sín, enda eldklárir, en ég vissi betur en að reyna að leika þetta eftir. Til að hlutirnir gangi upp hjá mér þarf ég að eiga í föstu og reglubundnu sambandi við handritið mitt, geta kíkt á það á degi hverjum (eða svo gott sem) og fært til nokkrar kommur eða bætt við svona 3-500 orðum (á góðum degi).
Það helsta sem ég sakna þó við að hafa ekki frítímann eftir hádegi er að það gefur mér minni tíma til skrifa eins og þessara, sem geta verið svo góð og nærandi fyrir sálina. Þegar þú stendur í því ferli að skrifa skáldsögu, sem allavegana í mínu tilviki getur tekið einhver ár, þá er það ótrúlega gefandi að eiga sér rými þar sem þú getur hent einhverju út í kæruleysi, leyft þér að hripa eitthvað niður og ýta á send án þess að liggja yfir hverju orði og þrauthugsa hverja pælingu. Hér hef ég nefnilega gefið sjálfum mér leyfi til að skrifa eins óvandað og ég vil. Ef það er ekki nú þegar augljóst.
TÍMINN OG TONY HAWK 2
Listamannalaunaumsókn ársins er flogin af stað, sem þýðir að ég þarf blessunarlega ekki að spá meira í listamannalaununum fyrr en í desember þegar kemur að úthlutun, þótt umræðan virðist svosem vera farin á fullt nú þegar þökk sé stórfurðulegri úttekt Morgunblaðsins á afrakstri launanna undanfarin 25 ár. Nóg hægt að lesa um það annars staðar og ekki nenni ég að rífast við Stefán Einar, eiðbundinn svaramann miðilsins á Facebook. Ég var með slökkt á bæði Facebook og Instagram í allt sumar og sakna þess mjög, langar mest að skríða beint aftur inn í hellinn minn, en hingað er ég samt kominn. “Allir höfundar vilja vera lesnir, sama hverju öðru þeir halda fram.” Það sagði við mig ónefndur útgefandi, gamall í hettunni, og líklega er það alveg satt. Engu að síður stend ég mig oft og tíðum að því að daðra við hugmyndina um að klára að fylgja þessari næstu bók eftir á samfélagsmiðlum og slökkva síðan varanlega á sjoppunni. Svo koma dagar eins og í dag þegar fólk hnakkrífst (eða þ.e.a.s. fólk annars vegar og Stefán Einar hins vegar) um listamannalaun og ég stend mig að því að skrolla mig í gegnum allar athugasemdirnar, uppfullur af þórðargleði og meinfýsni, samhliða óhug yfir því hvað maður geti verið skelfilega sjálfhverfur og viðkvæmur þegar kemur að þeim málefnum sem snerta mann beint í veskið.
Ég hef svo sem hvort eð er ekki verið á ritlaunum síðan 2022, að mig minnir, en fékk reyndar 350 þúsund úr starfssjóði RSÍ í ár til að klára handritið mitt, einn af örfáum höfundum sem voru svo heppnir að fá úthlutun úr þeim magra en mikilvæga sjóði, sem mig grunar að margir viti ekki af. Nú stefnir allt (7,9,13, bank í planka etc.) í að bókin sem ég hef verið að vinna að síðustu fjögur árin eða svo komi út á næsta ári, og því gaman að geta loksins tekið hana út úr umsókninni og sótt um eitthvað nýtt, sem í mínu tilviki er reyndar bara önnur skáldsaga sem er búin að vera inni í umsókninni í einu eða öðru formi undir ýmsum titlum síðan sirka 2021. Hin alræmda “bakhellubókin” sem flestir höfundar kannast líklega við.
Mér er reyndar farið að finnast það ágætis haustvenja að setjast niður og dútla í þessari blessuðu umsókn; líta yfir umsókn síðasta árs og rifja upp hvað það var sem ég ætlaði mér að gera, reyna að átta mig á því hvernig það sé að ganga og spá síðan í spilin um hvað mig langi að gera næst. Auðvitað er alltaf næs þegar maður fær eitthvað fyrir snúð sinn, en blessunarlega er það enginn heimsendir þegar maður hefur ekkert upp úr krafsinu. Ekki lengur, að minnsta kosti. Ég hef bara einu sinni verið búinn að mála mig það illilega út í horn að ég var farinn að treysta á listamannalaunin, og grunar að ég hafi ekki verið neitt sérstaklega skemmtilegur það árið. Núna hugsa ég meira um úthlutanirnar eins og góðan meðbyr. Ef ég fæ smá summu dugar það til að koma mér á áfangastað fyrr en ætla mætti, en ef ekki þá duggar maður bara áfram í rétta átt eftir bestu getu. Það kemur alltaf bók á endanum.
Stundum hugsa ég til alls tímans sem sóaði þegar ég var unglingur. Allra klukkustundanna sem fóru í að fullkomna darkslide flipp í Tony Hawk 2, t.a.m. Allt sem hægt hefði verið að skrifa og skapa á þessum klukkutímum. En staðreyndin er sú að ég gat aldrei skrifað neitt sem var einhvers virði fyrr en ég uppgötvaði hve dýrmæt auðlind tíminn er. Núna, þegar ég næ flesta daga bara tveimur tímum á morgnanna í litlu kytrunni minni á Þjóðarbókhlöðunni, áður en ég fer að selja bækur og brugga latte í Bóksölunni, og síðan í Eddu að semja orðabókarflettur og grafa upp góð jafnheiti, er ég engu að síður mun afkastameiri en ég hef oft verið þegar ég bjó tæknilega séð að meiri tíma til að skrifa.
Kannski er það samt bara af því að ég er meira og minna búinn að vera í endurskrifunar- og ritstjórnarferli undanfarið ár, að skjóta nýjum köflum og senum inn í bókina til að reyna að ná taki á einhverju sem ég veigraði mér við að glíma við í síðustu atrennu, og líka stroka út eitt og annað sem mér þótti allt of dýrmætt áður en sé núna að er ekkert annað en ódýrt pjátur til þess gert að sýna fram á hvað ég sé klár og djúpt hugsandi höfundur.
Á komandi ári mun ég á einhverjum tímapunkti þurfa að taka fyrstu skrefin í alveg nýrri bók, hugmynd sem hefur verið á bakhellunni ansi lengi og ég sé núna loksins fram á að geta hellt mér í af fullum krafti. Þegar að því kemur þá verður efalaust nóg af klukkutímum sem munu fara í að stara út um gluggann, eða skoða samfélagsmiðla, eða vaska upp með hlaðvarp í eyrum, eða kannski jafnvel taka nokkur manual combo í Tony Hawk 23 (eða hvað sem það er komið upp í núna). Hvað sem er annað en að þurfa að sitja mínútunni lengur við skrifborðið og reyna af veikum mætti að tína til og raða saman orðum í von um að einn daginn – kannski ekki fyrr en eftir önnur þrjú eða fjögur ár – verði þau fær um að standa undir sér sjálf.
–
Annars birtist loksins nýja Godchilla platan í innhólfinu hjá mér í dag, langþráð, í morgunholskeflunni af Bandcamp-tölvupóstum. Ég er nú þegar búinn að tryggja mér eintak á vínyl (glærum, obv.) í gegnum Smekkleysu og bíð spenntur eftir að heyra gripinn í heild sinni.
Haustið er komið. Það máttu bóka
BÆKUR, SÍGARETTUR OG METALL
Ég keypti bók um helgina. Kaupin voru ákveðið viðbragð við þeirri skelfilegu uppgötvun að ég var bókarlaus og umkringdur fólki sem ég þekkti ekki. Ég var staddur á Worship Fest-tónleikunum á Bird, einstaklega huggulegri lítilli rokkbúllu sem opnaði fyrir ekki svo löngu á horninu á móti Gauknum og er mögulega síðasta vígið í Reykjavík þar sem enn er hægt að fá bjór í 0,5 lítra glösum.
Ég beið ekki boðana, lagði glasamottu yfir bjórglasið mitt (ég endurtek, 0,5) og skaust yfir í Eymundsson Austurstræti. Á standi í erlendu deildinni fann ég Miss Brill, litla Penguin-útgáfu með þremur smásögum eftir Katherine Mansfield á 999 kr. Reyndar eru þessar sögur líklega allar í safninu hennar sem ég á heima en það skiptir ekki máli og bókin var þar að auki í fullkominni stærð fyrir rassvasann. Ég andaði léttar og hélt aftur á Bird og las sögur Mansfield um frík og listafólk á öðrum áratug síðasta aldar þar til hátalarnir byrjuðu að snarka þegar fyrsta hljómsveitin, Gubba Hori, steig á svið.
Auk Gubba Hors voru Svartþoka líka að spila og svo bandaríska stóner-hljómsveitin Hippie Death Cult, en ef satt skal segja var aðal ástæða mín fyrir að kaupa miðann – fyrir utan bara að styðja fólk sem leggur á sig það þarfaverk að flytja inn erlendar hljómsveitir til Íslands – vonin um að fá loksins að sjá World Narcosis, sem er ein af þessum stórkostlegu íslensku hljómsveitum sem ég bara missti alveg af því ég var í einni af mínum útlegðum á erlendri grundu á þeim árum þegar þær voru að spila hvað mest, og hef því aldrei séð live. Það sama á við um til dæmis Plastic Gods, Svartadauða, Logn, og fleiri og fleiri merkisbönd, fæst hver eru ennþá að spila.
Ég hef verið að fara einn á tónleika alveg síðan ég var svona 15-16 ára, þegar ég uppgötvaði fyrst íslensku harðkjarnasenuna, á svipuðum tíma og flestir vinir mínir voru akkúrat að vaxa upp úr svona öskri. Ég gat sjaldnast fundið neinn til að koma með mér og eftir að ég fékk bílprófið keyrði ég oft einn úr Mosó og lagði Daewoo-bifreið fjölskyldunnar á gamla malarstæðinu við Bæjarins bestu (þar sem Hafnartorg stendur núna) til að komast í pittinn á Kakóbarnum við Aðalstræti og seinna í Hinu húsinu í Austurstræti, þar sem maður þurfti að hlaupa upp fjórar hæðir til að sjá hljómsveitirnar. Á þessum stöðum sá ég Mínus, SnaFu, Citizen Bob, Changer, Spildog, Lunchbox, Sólstafi, Myrk, Fighting Shit, Gavin Portland, Forgarð Helvítis, Dys, Innvortis, Celestine, Gone Postal og fleiri og fleiri hljómsveitir sem ég er löngu búinn að gleyma nöfnunum á, sumar hverjar entust líklega ekki lengur en eitt-tvö gigg. Blessunarlega er þó ennþá hægt að sjá margar þeirra á Youtube-rásinni hans Valla dordinguls, sem við stöndum öll í þakkarskuld við fyrir að hafa tekið að sér að vera stofnanaminni íslenskrar öfgatónlistar.
Ég man að á Kakóbarnum var biti í loftinu beint fyrir framan sviðið og þar tyllti ég gleraugunum mínum á meðan vindmyllurnar voru hvað mestar á gólfinu. Ég ætlaði mér ekki að endurtaka mistökin sem ég gerði á Length of Time tónleikunum í gömlu hlöðunni í Grafavoginum, þegar ég fékk Bóas í Vígspá í andlitið í miðju crowd-sörfi og gleraugun flugu eitthvert út í buskann. Restina af tónleikunum sá ég bara í móðu. Það sama átti sér stað á Rammstein tónleikunum í höllinni þegar einhver choko með gelað og aflitað hár sparkaði, líklega óvart, í andlitið á mér með hnausþykku Buffalo-skónum sínum.
Mig grunar sterklega að ég hafi líka verið með bók á mér í þá daga, í gömlu leðurskólatöskunni hennar mömmu sem ég eignaði mér og eyðilagði síðan gjörsamlega með því að tússa hana alla út í hljómsveitarnöfnum og jafnvel skrúfa nokkra stálgadda í hana líka. Líklega hefur það þá verið Fight Club eða Invisible Monsters eftir Chuck Palahniuk sem var í töskunni, eða Hard Boiled Wonderland and the End of the World eftir Murakami, eða Shampoo Planet eða Life After God eftir Douglas Coupland, eða einhver greinasöfn eftir Hunter S. Thompson. Þetta var í þá daga þegar maður var ennþá sífellt að finna bækur sem manni fannst mind-blowing og öðruvísi en allt sem maður hafði lesið áður, annað en í dag þar sem maður á það til að detta stundum í þann leiðindagír að finnast maður hafa séð þetta allt.
Bækurnar í hliðartöskunni voru afþreying, eitthvað til að drepa tímann með þegar maður beið eftir strætó eða á meðan næsta hljómsveit var að stilla upp og skipta út gítarstrengjum, en þær voru líka ákveðin feimnisbrynja. Varnarveggur á milli mín og heimsins sem gerði mér kleift að komast hjá því að þurfa að tala við einn né neinn nema ég væri ávarpaður af fyrra bragði, hvað þá að þurfa að sitja með hendur í skauti og stara út í loftið eins og kríp eða lúser.
Einhver minnti mig á það um daginn hvernig það var þegar enn mátti reykja inni á börunum, hvernig maður endaði á að keðjureykja ef maður sat einn til borðs til að virðast hafa eitthvað að gera. Svo komu Nokia-símarnir og Snake og heimurinn breyttist. Í dag höfum við símana okkar. Kannski betra fyrir lungun, en það er spurning með geðheilsuna? Fyrir mitt leyti tel ég allaveganna að af þessum þremur feimnishækjum sem maður getur stutt sig við til að komast hjá því að tala við ókunnuga og líta út eins og lúser séu bækurnar heilsusamlegri og ódýrari til lengdar en bæði símarnir og sígaretturnar.